İslam, Laiklik ve Aydınlanma Savaşı

diyar-ı küfrü gezdim beldeler kâşaneler gördüm
dolaştım mülk-i islamı bütün viraneler gördüm

Ziya Paşa

Emperyalizmin oyuncağı haline gelmiş siyasal islam, dünyayı kana bulayan selefi akımlar, kapitalizme entegre olmuş dindarlar, bir ucunda Adnan Hoca’nın bir ucunda Gülen cemaatinin olduğu tarikatlar dünyasına bakıp gerçek islamı bulmaya çalışan şaşkınlarla aynı zamanı ve uzamı paylaşma şanssızlığı yaşayanlar için bazen kitaplara sığınmaktan başka çare kalmıyor.

Taner Timur, “İslam, Laiklik ve Aydınlanma Savaşı” kitabıyla, bize sığınacak bir liman göstermenin ötesine geçerek, karanlığa meydan okuyanların eline bir ışık demeti tutuşturuyor. İslam’ın neden ortaçağ karanlığını aşan Hristiyanlık gibi bir aydınlanma yaşayamadığını tarihsel ve toplumsal koşullara eğilerek inceliyor.

Avrupa’da laikliğin ortaya çıkışıyla sınıf mücadelesinin ilişkisinin ortaya koyulduğu giriş bölümünde Osmanlı’da devrimci burjuvazinin yokluğunun ülkemizde laikliğin sağlam temellere oturmaması sonucuna yol açtığı tespit ediliyor. Ancak Cumhuriyet’in kazanımlarının gericiliğe karşı bir direnç noktası olduğu da sezdiriliyor.

Yoksullar hareketi olarak doğan Hristiyanlığın aksine İslam’ın Mekke’deki tüccarlar arasından çıktığını belirterek iki din arasındaki sosyolojik farka dikkat çeken T.Timur, Medine Vesikasının tüccarlar arasında çekişmeden doğduğunu gösteriyor. Caminin, kilisenin karşılığı olmadığını, ruhban sınıfının (ulema) ise toplumsal evrimin sonucu olarak ortaya çıktığını öğreniyoruz.

Emeviler döneminde kullanılmaya başlanan tarım teknikleriyle yaşanan zenginleşme sonucunda askeri yollar ve  ticaret kervanlarıyla İslamiyet’in yayılması başlamışken, Emevileri yıkan Abbasiler’in Yunan klasiklerini çevirmeye girişmesiyle bir kültür devrimi yaşanır. Ancak Mutezile hareketinin ezilmesiyle erken Rönesans denilebilecek bu dönem kapanır ve İslam dünyası bir daha çıkmamak üzere karanlığa gömülür. Tarım ve ticaretteki canlanmanın yarattığı açık fikirli zenginlerin finanse ettiği dönemin sonunda ulema, otorite haline gelerek İslam medeniyeti tarihinin en büyük fikri ve siyasi katliamını gerçekleştirir.

İrrasyonalizmin akılcılığı yenmesine olanak veren fıkıh, kelamcılık, tasavvuf gibi kanalları ele alan T.Timur; Gazali’den, Hallac-ı Mansur’a uzanarak dönemin düşünsel ve toplumsal evreninde bizi yolculuğa çıkartıyor. Felsefenin dinin emrine nasıl girdiğini, halk ayaklanmalarının ezilmesinin sufiliğe nasıl alan açtığını bu esnada öğreniyoruz.

Osmanlı sultanlarının hilafeti küçümsediklerini, bu yüzden “han”, “sultan” “padişah” gibi sıfatlarla anılmayı tercih ettiklerini, İslam tarihi boyunca saltanatla hilafetin çelişki içinde olduğunu anlıyoruz.

“İslam, Batı ve Dinde Reform” başlıklı bölümde, İslam’ın bilime ve felsefeye kapalı olduğunu iddia eden Ernest Renan ile ona itiraz eden Cemaleddin Afgani arasındaki tartışmayı okumak mümkün. Emperyalistler tarafından yaratılan Müslüman Kardeşler’in yenilgisine yer verilen bölümün sonunda İslam’da reform için çırpınan Afgani gibi ıslahatçıların açmazlarına değiniliyor.

Kitabın sonlarına doğru, reform tartışmalarına kendi tezleriyle katılan ve 3 ayrı kuşağı temsil eden Namık Kemal, Mehmet Akif ve Necip Fazıl Kısakürek’in görüşlerinin yer aldığı bölüme geliyoruz.

Özellikle Namık Kemali’in devrimci fikirlerinin şeriat perdesiyle gizlendiğini ve yanlış anlaşıldığını okumak ilginç. Yine aynı şekilde, medeniyetten “tek dişi kalmış canavar” olarak bahseden Mehmet Akif’in Batı hayranı olduğunu öğrenmek şaşırtıcı. Necip Fazıl’ın 1941’de Chp milletvekili listesinden adı silinince siyasal islama sarıldığını, 27 Mayıs darbesiyle sevincinden uçtuğunu okumak ise hayrete düşürüyor.

“Hürriyetin ilk şarkısı anlamaktır” demişti Nazım Hikmet. Sonra da eklemişti: ”Anladığını anlatmayan alçaktır”. Bu kitapla birlikte, gericilerin içinde boğulduğu karanlığı anlamak ve anlatmak için önemli bir kaynağa daha sahip olduğumuzu söyleyebiliriz.